Het was even geleden dat ik in het Frans Hals Museum was; ergens halverwege de jaren tachtig denk ik, met wat leden van de Haarlemse Mafia. (Een aantal treft u op deze foto.) En in onze jonge jaren zijn mijn broertje en ik er door onze ouders diverse malen doorheen gesleept want het was in de buurt.
Onlangs was ik er weer eens, gewoon, omdat het kan.

De aanleiding van het bezoek was de tentoonstelling Emoties maar de daar getoonde schilderijen waren niet die op mijn netvlies bleven hangen. Twee stukken uit de vaste collectie maakten veel meer indruk. Ik heb niet over de eindeloze reeks schuttersstukken (de groepsfoto's van die tijd) of de portretten van meester Hals zelf, hoewel zijn beste werk niet voor dat van Rembrandt onderdoet, zoals De Mulat.

Het eerste doek dat echt indruk maakte was De heilige Lucas schildert de Madonna van Maerten van Heemskerck. Niet vanwege het onderwerp of de compositie, maar vanwege zijn briljante techniek: de 'stofuitdrukking' zoals ik van mijn moeder geleerd heb. Deze afbeelding doet het geen recht: bekijkt u in Haarlem maar eens het origineel van dichtbij.

Fabelachtig is dit kleine stilleven van Pieter Claesz. Hij en z'n kompaan Willem Claeszoon Heda hebben dit soort stukken in serieproductie vervaardigd maar dat doet aan de kwaliteit van (toevallig) dit exemplaar niets af.

Ook hier gaat het me niet om de compositie of het onderwerp (hoewel eten en drank zoals u weet heel belangrijk voor mij zijn) maar om de techniek, de weergave van de tinnen beker en het glas: fenomenaal. Hij weet de essentie van het materiaal en de vorm weer te geven, zoals zelfs een foto dat niet kan.

U merkt het: ik heb de ballen verstand van kunst, maar dit wilde ik toch even kwijt. Tot slot nog één schilderij uit de tentoonstelling Emoties. Omdat vieze plaatjes van alle tijden zijn.

Er is maar één manier van koffiedrinken: onverdund. Geen schep suiker of scheut melk en zeker geen siroopjes in mijn koffie. Als je geen koffie lust moet je geen koffie drinken. Je ziet mij dus ook niet bij Starbucks.

De beste koffie maak ik zelf. Mijn dagelijkse standaardshot bereid ik met een Quick Mill, door Wouter Klootwijk in 2010 terecht omschreven als de 2CV van de espressomachines.

Mijn Quick Mill is zwart, overigens. Ik voed hem met ESE-servings van La Brasiliana uit Ferrara en Izzo uit Napels (geleverd door de Koffiecentrale).

De laatste tijd heb ik echter wat vaker behoefte aan grote mok vol geurige koffie in plaats van een doodklap in een klein kopje. Daarom heb ik nog een Italiaanse wondermachine aangeschaft: een Bialetti Moka Express.

Water onderin, filter vullen met koffie, dichtschroeven, plaatsen op willekeurig welke warmtebron en na een paar minuten heb je voortreffelijke koffie. Jaren geleden gebruikten we al zo'n ding tijdens onze zeilvakanties en ook op een lange trektocht door de Pyreneeën had ik een (kleine) Bialetti in mijn rugzak.
Nu rest nog de vraag: welke koffie doet het goed in de Bialetti? Ik gebruik nu naar genoegen de Café Organico Forte van Simon Lévelt, maar ik sta open voor suggesties.

De zeskops Moka Express vult precies één mok. Alles paletti met de Bialetti.

Het is oorlog in Europa en we kijken verdwaasd om ons heen. We snappen niet wat Poetin wil en we hebben geen antwoord op zijn taktieken. Dat is vreemd. Poetin zegt namelijk heel duidelijk wat hij wil: een nieuw, groot Rusland, oftewel Novorossiya. Daar is echt geen woord Frans bij.

We moeten ons ook niet verbazen over Poetins strijdplan en de manier waarop hij oorlog voert. We hebben in Europa meer oorlog gevoerd dan waar ook ter wereld, dus we hebben er echt wel verstand van. Het is alleen een beetje weggezakt. Laten we daarom de bijbel er eens bij pakken: Vom Kriege (1832) van Carl Philipp Gottlieb Claußwitz.

Na de val van de muur en het neoliberale graaifestijn dat daarop volgde is de Russische staat ernstig verzwakt geraakt. De Navo en de Europese Unie konden daardoor hun invloedssfeer naar het oosten uitbreiden. Claußwitz: 'Das russische Reich ist kein Land, das man förmlich erobern, d. h. besetzt halten kann, wenigstens nicht mit den Kräften jetziger europäischer Staaten. Ein solches Land kann nur bezwungen werden durch eigene Schwäche und durch die Wirrungen des inneren Zwiespalts.'

Maar onder Poetin zijn de Russen opnieuw in zichzelf gaan geloven. Rusland wil opnieuw een buffer van horige landen om zich heen. Poetin verzint daarvoor een politieke legitimatie, Novorossiya, en zet vervolgens alle middelen in die hem van pas komen. Wat dat betreft heeft hij Claußwitz goed begrepen: 'Der Krieg ist nichts anderes als eine Fortsetzung des politischen Verkehrs mit Einmischung anderer Mittel.'
En vervolgens: 'Der Krieg ist also ein Akt der Gewalt, um den Gegner zur Erfüllung unseres Willens zu zwingen.'

Claußwitz ging uit van natie-staten die tegen elkaar ten strijde trokken. Dat is ook nu het geval, maar Poetin gaat wel heimelijk te werk. Hij laat 'rebellen' in een proxy war het vuile werk opknappen, en steunt ze met materieel en troepen die echter niet onder Russische vlag vechten, de zogenaamde 'vrijwilligers op vakantie'.
Poetin gaat ook niet volledig los in de Oekraïne, hoewel hij hij er meer dan genoeg troepen voor heeft. Zoals hij schertsend tegen Jose Manuel Barosso opmerkte: 'If I want to, I can take Kiev in two weeks.'
Maar Poetin hoeft helemaal naar dat niveau te escaleren. Hij laat het conflict lekker door etteren en met beperkte middelen richt hij veel schade aan. Claußwitz: ' Die Vermehrung der Artillerie ist das kürzeste Mittel, seine schwache Streitkraft dem Gleichgewicht zu nähern; der er erhöht das Vernichtungsprinzip.'
Het geschiet met kanonnen en raketten werkt. De regering in Kiev heeft aangegeven over zelfbestuur in Oost-Oekraïne te willen praten.

Overigens is Vom Kriege niet de enige inspiratiebron van onze Vladimir. Hij heeft ook The Art of War van Sun Tzu goed gelezen (citaten in het Engels, mijn Mandarijn is nog niet zo geweldig): 'Be extremely subtle, even to the point of formlessness. Be extremely mysterious, even to the point of soundlessness. Thereby you can be the director of the opponent's fate.'
En: 'In the midst of chaos, there is also opportunity.'

Van Poetin zijn we nog niet af.

Zijn de schermutselingen met de Russen een uiting van The Clash of Civilizations of ordinair geopolitiek gesteggel? Ik heb Huntington maar eens uit de kast gepakt.

De eenvoudige verklaring voor het Russische gedrag is natuurlijk dat ze zich ingesloten voelen. De twee kaartjes die ik in mijn vorige blog liet zien, maken dat duidelijk. Tijdens de hoogtijdagen van het Sovjet-imperium lag de grens met het perfide westen een stuk verder van Moskou dan vandaag de dag, nu de soldaten van de NAVO bij de buren in de tuin kamperen.

Huntington kent als oorzaak voor het geopolitiek geworstel een grote verklarende waarde toe aan verschillende typen beschaving, in dit geval onze Westerse en christelijke tegenover de christelijk-orthodoxe van Moskou en ommelanden. Volgens Huntington loopt die grens ongeveer hier.

Inderdaad, dwars door de Oekraïne. Het volgende kaartje geeft weer hoe de Oekraïners stemden in de presidentsverkiezingen van 1994. Kravchuk (het donker gekleurde gebied) was de Oekraïens-nationalistische kandidaat; zijn tegenstander Kuchma kreeg vlak voor de verkiezingen nog les in de Oekraïense taal. 'The election reflected, even crystalized, the split between Europeanized Slavs in western Ukraine and the Russo-Slav vision of what Ukraine should be. It's not ethnic polarization as different cultures.'

Huntington voorspelt in zijn boek (The Clash &c. is uit 1996) dat de Oekraïne mogelijk uit elkaar zal vallen, en dat het oostelijk deel zich vervolgens bij Rusland zal aansluiten. De meest waarschijnlijke uitkomst volgens Huntington is echter dat de Oekraïne intact zal blijven en gezellig met Rusland zal samenwerken, net zoals Frankrijk en Duitsland in Europa samenwerken.
Tot zover de kristallen bol van Huntington. In Europa willen de Fransen niets liever dan de Maginot-linie opnieuw opbouwen om zich tegen de egoïstische Duitsers te beschermen. En ook de agressieve Novorossiya-politiek van het Kremlin had Huntington niet voorzien.

Maar is die Novorossiya-politiek een uiting van een groot-Russisch beschavingsoffensief of een legitimatie van kille machtspolitiek? Ik denk het laatste. Poetin en zijn trawanten moeten alle zeilen bijzetten om Rusland overeind te houden en zelf aan de macht te blijven.
Het gaat namelijk erg slecht met Moedertje Rusland. De overheid is volkomen corrupt. De gemiddelde levensverwachting daalt (een Rus wordt net zestig) en een Russische vrouw krijgt maar 1,6 kind. De Russische gezondheidszorg bestaat niet meer. Studenten en wetenschappers verlaten het land. De Russische bevolking krimpt, van 145 miljoen nu naar 121 miljoen in het midden van deze eeuw.

Dus wat doet een dictatortje als het thuis wat ingewikkeld wordt? Je wakkert de nationalistische gevoelens van je onderdanen aan en je gaat over de grens een beetje knokken. Geopolitiek is bijzaak. Poetin is gevaarlijk omdat hij zijn persoonlijke positie wil handhaven. Dat maakt hem onberekenbaar. We moeten op van alles voorbereid zijn.

Twee kaartjes uit The Economist.

Ik snap Vladimir wel.

Rusland valt Europa binnen en wij maken ons druk over de export van tomaten. Als reactie op het geweld van de Russen investeert de regering maar liefst 100 miljoen extra in defensie. Voor dat geld kan onze laatste tank een likje verf krijgen en kunnen we opnieuw een Eskadron Wielrijders uitrusten. Poetin schrikt zich dood.

Staat de Derde Wereldoorlog op uitbreken? Het zou zomaar kunnen. Er zijn allerlei overeenkomsten met het begin van zowel de Eerste als de Tweede Wereldoorlog. Een machtswellustige gek in het oosten, rommelige incidenten en provocaties, de beschaafde wereld die aarzelt om de confrontatie aan te gaan en de Nederlandse regering die alleen maar aan handelsbelangen denkt. We hebben geen Ostpolitik.

De lessen van de Tweede Wereldoorlog zijn we vergeten, en van de Eerste hebben we helemaal niks geleerd. En waar de Tweede Wereldoorlog tenminste nog één literair meesterwerk heeft opgeleverd, Oorlogswinter van Jan Terlouw, heeft de Eerste geen enkel spoor achtergelaten. We hebben er geen herinnering aan.

Hoe anders is dat in onze buurlanden. De Duitsers gaven ons Im Westen nichts Neues, Hemingway schreef A farewell to arms en de Engelsen ... De Eerste Wereldoorlog heeft daar schitterende literatuur opgeleverd. Mag ik de Regeneration-trilogie van Pat Barker aanraden? En meteen de originelen, de inspiratiebronnen van Barker? Lees het drieluik Memoirs of a Fox-Hunting Man, Memoirs of an Infantry Officer en Sherstons's Progress van Siegfried Sassoon. Lees eigenlijk alles van Sassoon, zeker ook zijn gedichten. En als u toch in de poëzie duikt: Wilfred Owen. Dulce Et Decorum Est grijpt me iedere keer weer bij de strot en is niet voor niets het beroemdste (?) gedicht uit die oorlog.

Zoals gezegd: in Nederland doen we niet aan de Eerste Wereldoorlog. Of toch? Het lijkt wel of ze bij mij voor de deur een loopgraaf gaan aanleggen.

Hij hangt bij mij aan de muur en dat moet ook wel: ik woon in zijn straat.

Maar dat was niet onze eerste ontmoeting. Een jaar voordat ik deze hut betrok had ik bij Scheltema The world as I found it van Bruce Duffy opgepikt. Zoals dat gaat in een goede boekhandel, opeens ligt daar een boek dat speciaal voor jou uitgezocht lijkt. Zo ook dit. The world as I found it is een meesterlijke roman (uit 1987), fictie dus, maar die wel sterk leunt op de biografie en het werk van de grote filosoof.
Voor de goede orde: een complete en definitieve Wittgenstein-biografie bestond toen nog niet. Die verscheen pas in 1991, het onvolprezen The duty of genius van Ray Monk. (Dat boek las ik op het terras van een hotel in Saint-Aygulf, in de schaduw van de palmen.) Wel had ene W.W. Bartley, III in 1973 een controversiële biografie geschreven en had Brian McGuinnes in 1988 het eerste deel van Wittgensteins leven (tot 1921) geboekstaafd.

Zoals gezegd, The world as I found it is een roman, maar op de tweede pagina komt meteen al een van Wittgensteins bekendste 'problemen' aan de orde.

Wat zie je: haas of eend? Wittgenstein zelf zegt daarover: "Ich betrachte ein Gesicht, auf einmal bemerkte ich seine Ähnlichkeit mit einem anderen. Ich sehe, daß es sich nicht geändert hat; und doch sehe ich es anders. Diese Erfahrung nenne ich 'das Bemerken eines eines Aspekts'." (Uit Philosophischen Untersuchungen.)

In die tijd ging ik ook vaak met A. naar het theater. We gingen veel naar stukken van Art & Pro, het gezelschap van de geniale Frans Strijards. Art & Pro had toen net het charmante Rozentheater als thuisbasis betrokken (voor die tijd speelden ze o.a. in de Brakke Grond). We zagen De Kersentuin, De wilde eend, de Goldberg variaties (met een fantastische Porgy Franssen), Kafka's kruis, en Ritter / Dene / Voss.

Weer is hier sprake van samenloop. Thomas Bernhard zegt over zijn stuk: "Voss ist Ludwig, Dene seine ältere Schwester, Ritter seine jüngere Schwester." Ludwig is Wittgenstein.

In het nieuwe huis begonnen de planken zich te vullen. Natuurlijk met Wittgensteins Tractatus Logico-Philosophicus (met zowel de Engelse vertaling met het voorwoord van Bertrand Russell als de Nederlandse vertaling van Willem Frederik Hermans) en de na zijn dood gepubliceerde werken. En met secundaire literatuur, want zo weinig als Wittgenstein zelf heeft geschreven, zo veel is er over hem geschreven.

Dat was misschien anders geweest als hij langer had geleefd, hij werd maar 62. Hij stierf in 1951. Op 29 april.

Heimweevoedsel. Zaterdagochtend bij de koffie tompoucen van bakker Snel op de Bloemendaalseweg, filet americain van slager De Vries op brood, 's avonds tomatencrèmesoep van Campbell als mijn moeder geen zin had om te koken.

Mijn vader nam vis mee. Haring of een bosje sprot.

Ik heb denk ik veertig jaar geen sprot gegeten. Nu weer wel. Niet in een bosje, maar als voorgesneden filet. Wel zo makkelijk. En heerlijk.

Nu door het gerotzooi van Poetin de derde wereldoorlog op uitbreken staat doe ik maar weer eens een poging om de Russen te begrijpen, dit keer met Among the Russians van Colin Thubron.

Thubron is een van de betere reisschrijvers. Ik ben hier al een aantal keer lyrisch geweest over Patrick Leigh Fermor en ook Wilfred Thesiger mag niet ongenoemd blijven. Rory Stewart is niet een reisschrijver per se maar hij heeft met The Places in Between (over een voettocht door Afghanistan) en The Prince of the Marshes (als adjunct-gouverneur van een provincie in Irak) twee fraaie boeken geschreven. Paul Theroux ben ik zat maar Jonathan Raban heeft een aantal uitstekende boeken op zijn naam, zoals Soft City en Passage to Juneau. Hors catégorie is Bruce Chatwin: The Songlines is en blijft het beste reisboek ooit.

Terzijde: in Coasting vertelt Raban van zijn zeiltocht (in 1982) om Engeland; Theroux wandelt dan langs de kust en schrijft The Kingdom by the Sea. De heren komen elkaar tegen en doen allebei in hun boek verslag van die ontmoeting. Zeer vermakelijk om dat naast elkaar te lezen.

Van Thubron las ik eerder al Shadow of the Silk Road en In Siberia. In Among the Russians verhaalt hij van zijn tocht in 1982 (het boek is uit '83) per auto van de Oostzee naar Oekranië. Voor de jonge lezertjes: het is dan nog volop Koude Oorlog. Westerlingen komen - zeker in hun eentje - de Sovjet-Unie niet of nauwelijks in en Thubron moet heel wat uit de kast halen om zijn reis te mogen maken. Dat hij al die kilometers aflegt in een Morris Marina maakt het extra lastig, want Engelse auto's uit die tijd waren niet beter dan Russische.

De openingszin is fantastisch: "I have been afraid of Russia ever since I could remember." Even later haalt hij Marquis de Custine aan: "Russia is a country where everyone is part of a conspiracy to mystify the foreigner." (Uit Russie en 1839.)

Helaas weet Thubron in dit boek niet tot de Russische volksziel door te dringen. Zijn landschaps- en architectuurbeschrijvingen zijn prachtig, zijn ontmoetingen met de Russen onderhoudend en zijn gesteggel met de KGB is vermakelijk. Maar daar blijft het bij. Among the Russians is een gedateerd boek.